INTERVIEW

“Kun je gelukkig zijn leren?”


We hebben een inspirerend gesprek met Clara den Boer, psychologe en bedrijfskundige en bedenker/oprichter van de methode “Gelukskoffer”. Een lesmethode over persoonlijk leiderschap voor groep 1 t/m 8 gebaseerd op de positieve psychologie. Een schoolbrede methode die inmiddels al 30.000 kinderen heeft bereikt. Ook publiceerde zij in 2012 het boek “Ondernemend Geluk”.

Het begon allemaal op de hei

Het idee van Gelukskoffer vindt haar oorsprong op de hei waar Clara in haar werk vaak gesprekken voert met managers en ondernemers uit het bedrijfsleven die zich in een veranderde organisatie bevinden. In deze gesprekken staat persoonlijk leiderschap centraal. Ze laat hen nadenken over wie ze zijn, waar ze goed in zijn, hoe gelukkig ze zijn, waar ze van dromen en hoe ze geluk doorgeven aan andere mensen. Wat haar in die gesprekken steeds opviel was hoe moeilijk deze mensen (zelfs grote en succesvolle ondernemers) het vonden om deze vragen te beantwoorden. Vragen die in haar ogen heel basaal zijn en niet moeilijk te beantwoorden”

"Geluk zou net als taal en rekenen een vak moeten zijn op school"

Geluk als schoolvak

In die tijd zat haar oudste zoon in groep 7 en vanuit die situatie vroeg ze zich af in welke mate geluk en persoonlijk leiderschap aandacht kreeg binnen het primair onderwijs.
Ze constateerde een braakliggend terrein. De term persoonlijk leiderschap was destijds nog niet bekend binnen het onderwijs. Terwijl het in haar ogen heel waardevol zou zijn als je al op jonge leeftijd zou leren over je persoonlijke ontwikkeling en de eigen invloed op geluk.
“Geluk zou net als taal en rekenen een vak moeten zijn op school! Juist op school omdat je daar alle kinderen bereikt!”

Zo startte zij 10 jaar geleden samen met haar zus Anke Appel-den Boer en met teams van kinderen, psychologen, leerkrachten en directies met het ontwikkelen van Gelukskoffer (een universeel gedachtegoed). De methode is ontwikkeld vanuit de praktijk en wetenschappelijk onderbouwd vanuit de positieve psychologie.* De samenwerking met haar zus omschrijft ze overigens ook als geluk! “We hebben dezelfde kernwaarden. Ik ben de creatiekracht en Ank de realisatiekracht.”

* Anders dan de klassieke psychologie, die het gedrag van mensen onderzoekt en problemen behandelt, richt de positieve psychologie zich op de sterke kanten en positieve eigenschappen van mensen. Onderwerpen zijn o.a. kracht, weerbaarheid, vriendschap, geluk, liefde en levensvreugde. De grondleggers van de positieve psychologie zijn Martin SeligmanenMihaly Csikszentmihalyi.

"Het moet eerst goed gaan met de kinderen wil je kunnen samenwerken"

De les van je leven!

Aanvankelijk startte Gelukskoffer voor de kinderen in groep 8, zodat ze naast hun Cito-score ook iets leerden over hun persoonlijke ontwikkeling ter voorbereiding op de grote stap naar het Voorgezet Onderwijs. Dit is inmiddels een aantrekkelijk programma geworden in samenwerking met de 87- jarige Anton Philips die met de kinderen spreekt over motivatie en keuzes. Voor groep 7 heeft ze contact met Joseph Oubelkas - een inspirerend mens en energiek spreker - over zijn levensveranderde ervaring na zijn onterechte gevangenschap in verschillende Marokkaanse gevangenissen. Hij schreef het boek ‘400 brieven van mijn moeder.’ Momenteel legt Clara de laatste hand aan dit programma en probeert zij de inhoud van zijn boek tot een logisch geheel te maken voor de kinderen van groep 7. “Dat is steeds weer de uitdaging. Hoe kun je iets unieks maken voor elke leeftijdsgroep?”

De positieve kant

Al snel kwam er vanuit de scholen ook de wens om voor de jongere kinderen een werkvorm te ontwikkelen. Er zijn op school natuurlijk programma’s beschikbaar, maar die richten zich volgens Clara met name op samenwerking en gaan vaak uit van een probleemvraagstuk (bijvoorbeeld een anti-pestprogramma). Gelukskoffer richt zich juist specifiek op het stukje ‘ik’ en op de positieve kant. “Ik zeg altijd: het moet eerst goed gaan met de kinderen wil je goed kunnen samenwerken.” Inmiddels is er een doorlopende leerlijn van groep 1 tot en met groep 8. Waarbij voor groep 1 en 2 een gezamenlijk programma is ontwikkeld en voor de overige groepen een programma per groep.

Deze programma’s investeren in:

  • Persoonlijke ontwikkeling
  • Welzijn van het kind met positieve gevolgen voor de veiligheid in de groep
  • Persoonlijk leiderschap
  • Goede voorbereiding op het voortgezet onderwijs


De kinderen maken kennis met persoonlijk leiderschap en leren over de invloed die ze hebben op hun eigen geluk. Dit geeft hen een positievere levenshouding en een stevige, veilige basis. De 7 thema’s uit de positieve psychologie komen in iedere groep aan bod: wat is geluk, positief denken, dankbaarheid, talenten, zelfvertrouwen, toekomstdromen en geluk doorgeven.

Van het individuele kind naar een gelukkige school

Het ideaal van Clara is dat het programma van Gelukskoffer door de hele school wordt gedragen ("De hele school benadering"). Dit heeft voordelen voor zowel het kind, de ouder, als de hele school. Zij leidt daarom de leerkrachten op en laat hen eerst zelf nadenken over het thema geluk. “Wat betekent geluk voor mijzelf, waar ben ik goed in en hoe geef ik geluk door aan anderen, zodat ze dit ook aan de kinderen kunnen geven?” Ook in de lessen aan de kinderen doet de leerkracht volledig mee. “Hij of zij is net zo hard ‘mee aan het reizen’ als de kinderen.” Hierdoor krijgt de leerkracht een andere rol. Hij of zij is nu degene die vragen stelt, ook bij zichzelf. De leerkracht maakt zichzelf kwetsbaar. “Wat je prachtig ziet is dat hiermee de relatie tussen de leerkracht en de kinderen enorm verbetert.”

Praatplaat

Recent heeft Clara voor de scholen een ‘praatplaat’ ontwikkeld genaamd ‘de Gelukkige School; de school van je leven.’ Dit schema gebruikte zij al in haar werk binnen het bedrijfsleven en past zij nu ook toe op de lessen in de klas. Het schema noemt alle facetten die van invloed zijn op de factor geluk. Bijvoorbeeld de kenmerken voor een gelukkige organisatie, de 7 pijlers van geluk en ‘The Golden Circle’ (Why, How, What van Simon Sinek). In het schema ook de mate waarin aanleg, gedrag en omstandigheden je geluk bepalen en vanuit een lemniscaat vragen over jezelf (ik) en het wij (team). “Is het leuk wat ik aan het doen ben, is het zinvol en is het authentiek? En in hoeverre zien wij elkaar/erkennen wij elkaar en waarderen wij elkaar?” Voor een geluksgevoel zou deze lemniscaat continu in balans moeten zijn.


Met behulp van het schema kun je met elkaar in gesprek gaan over de thema’s van geluk en zien hoe dit voor jezelf en in je eigen team werkt. Het schema gaat zowel over de kinderen en de leerkrachten, als over het hele team en de ouders. Het gaat over de verbinding tussen die verschillende elementen.

Wat bepaalt je geluksgevoel?

In het schema staat dit procentueel aangegeven:
- 50% wordt bepaald door aanleg
- 10% door de omstandigheden
- 40% is bewust gedrag.
Ondanks dat de omstandigheden maar 10% van ons geluk bepalen is ons brein daar wel steeds op gericht, zeker als deze omstandigheden negatief zijn. Als het rekenonderwijs volgens de overheid achterblijft dan wordt daar direct het accent op gelegd en beleid op gemaakt. Of als er sprake is van een lage Citoscore, dan heeft dat direct aandacht en wordt er nog meer onderwijs aangeboden in de klas of door ouders thuis.

Werkdruk versus geluk

De vraag is echter of meer tijd automatisch ook meer rendement geeft? Er wordt te veel waarde toegedicht aan de omstandigheden en daarin naar de oplossing gezocht.” Dat is volgens Clara een heel natuurlijk mechanisme, omdat ons brein zo geprogrammeerd is. Het is goed om je daar bewust van te zijn. Ook als leerkracht zodat je dit weer kunt doorgeven aan de kinderen. Zo ook de werkdruk en het negatieve imago waar de leerkracht nu mee besmet is. Het zou mooi zijn om daar ook het thema positief denken en dankbaarheid tegenover te zetten (een van de 7 pijlers voor geluk). Trainingen van Gelukskoffer die daar op gebaseerd zijn trainen letterlijk het brein om ook weer te zien wat er allemaal wel oké is. Leerkrachten staan namelijk ook altijd in de top 5 als het gaat om gelukkig werken, maar daar wordt nooit aandacht aanbesteed. Door alleen naar omstandigheden te kijken binnen je werk of thuis is er altijd een ‘als-dan verhaal’ een ‘van buiten naar binnen verhaal’ en daarmee haal je nooit tevredenheid.


Gelukskoffer organiseert ook Masterclasses voor leerkrachten. Bijvoorbeeld de Masterclass ‘Van werkdruk naar werkgeluk.’ “Mensen bewust maken van dit mechanisme en de keuzes die je daarin hebt is heel inspirerend!”, aldus Clara.

Geluk in uitvoering

Ook ouders hebben een nadrukkelijke rol binnen het programma van Gelukskoffer. Dit heet ‘Geluk in uitvoering.’ De ouders zijn hierin niet ondersteunend aan het kind, want dat is de traditionele manier van betrokkenheid. Bijvoorbeeld een ouder die een kind gaat overhoren. Het kind heeft hierin juist de leidende rol. Het kind stelt de vragen bijvoorbeeld met behulp van de praatplaat. “Heb jij wel eens een roze bril op of een zwarte en hoe voel je je dan?” Kinderen zijn vaak heel verbaasd over de antwoorden. Op die manier hebben ze gesprekken met hun ouders over dingen waar ze normaal gesproken niet bewust van zijn en minder aandacht krijgen en dat verdiept de band.

Geitenwollen sokken

Het ontwikkelen van Gelukskoffer is voor Clara de grootste uitdaging geworden van de afgelopen jaren. Allereerst om vanuit het bedrijfsleven in de onderwijscultuur terecht te komen. Dat was aanvankelijk erg wennen, bijvoorbeeld door het verschil in besluitvorming dat binnen het onderwijs een veel langduriger proces is dan binnen het bedrijfsleven. Maar ook was de tijd toen anders dan nu. Tegenwoordig is het heel normaal om over geluk te praten en over persoonsvorming bij kinderen, over actief burgerschap en sociale veiligheid. Er is zelfs een wethouder van Geluk en een Geluksprofessor. Maar toen zij destijds begonnen waren ze pioniers. Geluk was toen nog iets voor ‘de zweefteef en de geitenwollen sokken’.


Op de vraag wat haar gemotiveerd heeft om toch door te gaan, geeft Clara aan dat de kinderen en het positieve effect dat het programma van Gelukskoffer op hen had, haar stimuleerde om door te gaan. In haar boek ‘Ondernemend Geluk’ staat bijvoorbeeld een reactie van een kind op de vraag wat zij geleerd heeft van Gelukskoffer. Zij antwoordde; “Blijf 101% jezelf.” Ook de samenwerking met haar zus Anke en de saamhorigheid binnen de rest van het team heeft de afgelopen jaren stimulerend gewerkt. Verder waren er de onverwachte ontmoetingen. “Omdat je met geluk en kinderen bezig bent kom je op plaatsen waar je normaal niet zo snel zult komen. Het is een reis van de lange adem, maar de momenten in de reis zijn zo mooi!” Geluk zit ook vaak in de reis ernaartoe, niet in het eindpunt. In die zin raadt ze leerkrachten ook aan om af en toe pas op de plaats te maken en te herijken.


De tijd is er nu rijp voor. Praten over geluk krijgt steeds meer aandacht binnen de samenleving. Positieve psychologie is volgens Clara momenteel een van de best bezochte studievakken ter wereld. Er zijn inmiddels ‘geluksplekken,’ bijvoorbeeld in Eindhoven, en de Erasmus Universiteit doet onderzoek naar geluk. (Schrijver en inspirator over geluk Leo Bormans van o.a. ‘The World Book of Happiness’ was gastsprekerer op een van de studiedagen van Kopwerk en Schooltij).

Onze samenleving vraagt steeds meer om anders denken. Om buiten de kaders te denken, ook in pedagogische zin.

De impact van geluk op de werkvloer

Ook vanuit het bedrijfsleven komt er volgens Clara steeds meer vraag naar lezingen over geluk of vitaliteit op de werkvloer. Men gaat zich steeds meer realiseren dat geluk een grote impact heeft op het functioneren van medewerkers. Op de praatplaat over de gelukkige school staat heel concreet aangegeven waarom je als organisatie zou moeten investeren in geluk. “Gelukkige werknemers hebben minder verzuim, zijn productiever, kunnen beter in teamverband functioneren en beter omgaan met stress. Daarmee haal je het vooroordeel weg.”

Buiten de lijntjes denken

Onze samenleving vraagt steeds meer om anders denken. Om buiten de kaders te denken, ook in pedagogische zin. Gelukskoffer sluit daar op aan. In groep 4 gaf Clara een keer letterlijk de opdracht aan de kinderen om buiten de lijntjes te kleuren. Dat had impact! Ook het verschil tussen jongens en meisjes was frappant om te zien. De meisjes bleven langs de lijntjes kleuren en de jongens kleurde er dwars door heen. Dezelfde opdracht geeft ze ook in trainingen aan leerkrachten.


Iedereen is op zoek naar ‘gezien, erkend en gewaardeerd worden,’ ook kinderen. Daar is elk gedrag op gebaseerd. Door alleen dat maar in je hoofd te houden krijg je al een andere sfeer in de klas. Leerkrachten herkennen zich in de manier van werken vanuit de Gelukskoffer. “Een leerkracht is leerkracht geworden omdat ze het beste uit kinderen wil halen. Gelukskoffer sluit hierop aan; ze realiseren zich weer “dit is waarom ik het ben gaan doen!” Terwijl het huidige systeem steeds een appèl doet op de redenen waarom ze zouden stoppen.

Geluk begint bij die ander

Iedereen die bewust met geluk bezig is kent de ‘Wet van Overvloed’. Men werkt samen met de ander en bundelt de krachten in plaats van te denken in jij of ik. Clara’s droom is dat er uiteindelijk een generatie opstaat die zich dat realiseert. “Een generatie die dat van nature in zich heeft en in overvloed denkt, in kansen. Een generatie die weet wie ze zijn en waar ze goed in zijn, die durven te dromen en ergens voor durven te gaan. Als dat ons lukt is er hoop!” Ook ten aanzien van thema’s als duurzaamheid en de zorg voor onze planeet. Heel lang was dit een beweging die voorschreef wat je wel en niet mag doen. “Terwijl op het moment dat je je realiseert dat de omstandigheden slechts 10% van je geluk zijn heb je al 200% minder spullen nodig! ‘Geluk begint bij die ander’ zegt Herman van Veen in haar boek Ondernemend Geluk. Als je je dat realiseert kun je anders denken.


Meer weten over Gelukskoffer?